Regina Krefft - doradca metodyczny edukacji wczesnoszkolnej
 
Zagadki, rymowanki, wyliczanki w rozwoju języka dziecka
 
                W procesie nauczania – uczenia się język staje się naturalnym sposobem porozumiewania się w mowie i w piśmie. Umożliwia także wyrażanie własnych potrzeb, emocji, pragnień i wyobrażeń. Im wyższy poziom rozwoju językowego dziecka, tym większe możliwości poznawania otaczającej rzeczywistości, wiązania jej z własnymi przeżyciami i doświadczeniami. Jednym z zadań szkoły na pierwszym etapie edukacyjnym, zapisanym w nowej podstawie programowej kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych, jest rozwijanie predyspozycji i zdolności poznawczych dziecka, rozwijanie ciekawości w poznawaniu otaczającego świata (Podstawa programowa z komentarzami. Tom 1. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. MEN). W treściach nauczania klasy I szkoły podstawowej, w edukacji polonistycznej, w zakresie umiejętności społecznych warunkujących porozumiewanie się i kulturę języka, określono, że uczeń kończący klasę I obdarza uwagą dzieci i dorosłych, słucha ich wypowiedzi i chce zrozumieć, co przekazują; komunikuje w jasny sposób swoje spostrzeżenia, potrzeby, odczucia (Podstawa programowa z komentarzami. Tom 1. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. MEN). Również obowiązująca podstawa programowa wychowania przedszkolnego dla przedszkoli, oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz innych form wychowania przedszkolnego, wskazuje, że m.in. celem wychowania przedszkolnego jest budowanie dziecięcej wiedzy o świecie społecznym, przyrodniczym i technicznym oraz rozwijanie umiejętności prezentowania swoich przemyśleń w sposób zrozumiały dla innych ( Podstawa programowa z komentarzami. Tom 1. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. MEN). W obszarze wspomaganie rozwoju mowy dzieci określono, że dziecko kończące przedszkole i rozpoczynające naukę w szkole podstawowej zwraca się bezpośrednio do rozmówcy, stara się mówić poprawnie pod względem artykulacyjnym, gramatycznym, fleksyjnym i składniowym; uważnie słucha, pyta o niezrozumiałe fakty i formułuje dłuższe wypowiedzi o ważnych sprawach, w zrozumiały sposób mówi o swoich potrzebach i decyzjach ( Podstawa programowa z komentarzami. Tom 1. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. MEN).
Metody kształcenia językowego to te, które sprzyjają poszukiwaniu, umożliwiają samodzielne odkrywanie i odwołanie do doświadczeń, przeżyć dziecka oraz pozwalają na praktyczne ich stosowanie w procesie uczenia się. Wyrazem silnego pobudzenia emocjonalnego sfery językowej dziecka, są odpowiednie formy słownej ekspresji dotyczącej analizowanego tekstu, jak również ilustracji, obrazu lub konkretnego faktu bądź zdarzenia. W warunkach silnego pobudzenia emocjonalnego wzrasta zaciekawienie poznawcze i wzmaga się chęć wyrażania tego, co wywołało emocje. W tych sytuacjach łatwiej uczyć prawidłowego doboru słów, używania form gramatycznych i reguł ortofonicznych oraz formułowania komunikatywnych wypowiedzi.
Z moich obserwacji, doświadczenia wynika, że w rozwijaniu mowy i języka dziecka ważną rolę spełniają zagadki, rymowanki, wyliczanki. Ponadto dzieci bardzo lubią rozwiązywać zagadki, lubią zabawę rymami i wyliczanki. W swojej pracy systematycznie proponuję dzieciom rozwiązywanie, ale też i układanie zagadek, co jest niewątpliwie trudniejsze. Uważam, że umiejętne przygotowanie i wykorzystanie zagadek, rymowanek przyniesie oczekiwane efekty.
 
ZAGADKI
W zagadkach zawarte jest zadanie umysłowe. Zagadki należą do zabaw dydaktycznych, które można wprowadzać w przedszkolu już wśród najmłodszych dzieci i w szkole w klasach I – III. Stefan Szuman uważa, iż zagadka jest dla dziecka zabawą i zarazem zadaniem umysłowym, ponadto ma nie tylko uczyć dzieci myślenia, ale także je bawić. Dziecko powinno odczuwać radość i przyjemność z rozwiązania zagadki. Pokonanie trudności przynosi zadowolenie i satysfakcję oraz motywuje do podejmowania kolejnych zadań. W związku z tym należy zwrócić uwagę na dobór zagadek, mając na uwadze przede wszystkim możliwości dzieci. Zagadka nie może być ani zbyt łatwa, ani zbyt trudna. Łatwa nie wzbudzi zainteresowania, trudna zniechęci dzieci do podejmowania wysiłku. Nauczyciel prezentując zagadkę musi mieć pewność, że dzieci ją zrozumiały, powinien bazować na wiedzy, doświadczeniu dzieci. Może podczas prezentacji, zwłaszcza z młodszymi dziećmi, zwrócić uwagę na istotne cechy, zaakcentować je. Jest to ważne z tego względu, że rozumienie zagadek przygotowuje dziecko do rozumienia ścisłych opisów i określeń naukowych (definicji), z którymi coraz częściej będzie miało do czynienia w nauce szkolnej. W literaturze stosuje się różne kryteria podziału zagadek. W zależności od formy i treści zagadki można podzielić na:
zagadki obrazkowe – historyjki obrazkowe, puzzle, rebusy, domina;
zagadki werbalne –  łamigłówki słowne, zagadki słowne – przekazywane prozą i wierszowane;
 zagadki rysunkowe – plątaninki, wykreślanki, krzyżówki, labirynty.
Przy rozwiązywaniu zagadki konieczne jest przypomnienie, porównywanie, dopasowywanie danych cech i właściwości do nazwy przedmiotu, rośliny, osoby, itp., której poszukujemy. Dzięki temu rozwija się pamięć, uwaga, myślenie, wyobraźnia, spostrzegawczość. Jeśli zabawa w rozwiązywanie zagadek ma kształcić umiejętności językowe, to powinna być systematycznie prowadzona i doprowadzić dzieci do umiejętności układania przez nie własnych zagadek. Najpierw dzieci układają zagadki o konkretnych, dostępnych bezpośredniej obserwacji przedmiotach, roślinach itp. Potem o przedmiotach, roślinach, zwierzętach, zjawiskach itp., których nie obserwują bezpośrednio, lecz odwołują się do swoich doświadczeń, wyobrażeń. Czynność układania zagadek zmusza dzieci do zastanowienia się nad właściwościami przedmiotów oraz nad sposobem formułowania treści. Dziecko ma w jasny sposób komunikować swoje spostrzeżenia, potrzeby, odczucia, co podkreśla podstawa programowa. Układanie zagadek przygotowuje dzieci do konstruowania formy wypowiedzi pisemnej, którą jest opis. Kierując zabawą dzieci w zgadywanie, mamy stopniowo doprowadzić je do zrozumienia, że każdą rzecz, osobę itp., można opisać (określić) słownie, w sposób zrozumiały i jasny, i że w rezultacie można poznać o co lub o kogo chodzi, zarówno po nazwie, jak i po określeniu rozwiniętym zdaniem, gdy jest ono poprawne i ścisłe. W literaturze znajdziemy duży wybór zagadek dla dzieci, zadaniem nauczyciela jest ich celowy i przemyślany wybór. Ciekawą propozycją są zagadki, które uświadamiają dzieciom istnienie zjawiska wieloznaczności w języku, oraz takich, których rozwiązanie otrzymuje się poprzez wyodrębnianie i zamianę, wstawianie, bądź usuwanie głosek, liter lub sylab znajdujących się w różnych miejscach słowa, wyrazu. Rozwiązywanie zagadek tego typu bogaci słownictwo dzieci, rozwija mowę i twórcze myślenie, doskonali umiejętność analizy i syntezy słuchowej, wzrokowej. Ponadto przygotowuje dzieci do rozwiązywania rebusów.
 
RYMOWANKI DZIECIĘCE - to wszelkie teksty dziecięce skierowane do dziecięcego odbiorcy wykonywane zarówno przez dzieci jak i dla dzieci. Niektórzy badacze zwracają uwagę, że wywodzą się z folkloru dziecięcego i zależnie od tego jakie zachowania towarzyszą opowiadającym, dzielą je na:
·      kołysanki
·      skakanki – połączone z ruchem (klaskanie, podskoki)
·      usypianki - nie są śpiewane ale się rymują
·      wyliczanki.
Zabawy z rymami rozwijają inwencję twórczą, płynność słowną, zwracają uwagę dziecka na strukturę słów, przygotowują je do odbioru poezji, a także mogą być inspiracją do tworzenia przez dzieci własnych wierszy. Zabawę z rymami z najmłodszymi dziećmi zaczynamy od swobodnych rymowanek. Dziecko podaje słowo, do którego nauczyciel podaje słowo rymujące się z nim, potem zamieniamy role, podajemy słowo, a dziecko podaje słowo rymujące się z nim. W wersji trudniejszej tworzymy łańcuch rymów np. kwiatek– bratek – statek – rabatek - ……. . Podajemy początek zdania, dziecko podaje słowo – rym np. Kaczka to była …….. . Mucha lata koło …… . Wrona była bez …… , itp. Inna wersja, to dziecko samo wymyśla całe zdanie do podanych wyrazów psiaczek i rozrabiaczek. Np. Ten psiaczek to niezły rozrabiaczek. Zachęcamy dzieci do wspólnego, a potem samodzielnego układania prostych wierszyków. Na tym etapie nie muszą być logiczne. Ważne, żeby sprawiały dziecku radość, bawiły je, żeby zawierały humor. Dla młodszych dzieci możemy zaproponować zabawę Rymy i gesty. Nauczyciel wypowiada słowa – rymy, dzieci ruchem, gestem odtwarzają treść rymów. Np. włosy – nosy, różki – nóżki, podskoki – kroki, siadanie – turlanie, pstrykanie – kucanie, śpiewanie - bieganie itp. Ciekawą propozycją zabawy rymami dla dzieci z klas I – III jest zabawa Rym dany przedstawiona przez Annę Szal.(Szal A. (2004, nr 9) Życie Szkoły). W literaturze znajdziemy dużo propozycji krótkich rymowanek, ale także wartościowych utworów poetyckich, w których nie zawsze pojawiają się strofy i rymujące się wyrazy. Małgorzata Strzałkowska niektóre ze swoich utworów określa Zabawa w rymy. Zaprasza czytelnika do wspólnej zabawy w rymy, inspiruje jego twórczą postawę wobec wiersza, w każdym czwartym wersie zwrotki brakuje kończącego wers wyrazu, dziecko ma możliwość i przyjemność uzupełnienia brakującego słowa.
Rymowanki:
·        rozwijają twórczą aktywność językową
·        wzbogacają słownictwo dziecka
·        rozwijają pamięć
·        doskonalą poczucie rytmu
·        poszerzają wiedzę z różnych dziedzin
·        sprawiają dziecku dużo radości, wprawiają w pogodny nastrój.
 
WYLICZANKI towarzyszyły dzieciom, od kiedy tylko zaczęły się bawić. Obecne były na podwórkach, w przedszkolach, szkołach, placach zabaw, wszędzie tam, gdzie bawiły się dzieci. Sami też pamiętamy z dzieciństwa wyliczanki przed zabawą w chowanego, w berka, w klasy. Pełnią najczęściej funkcję rozdania ról w zabawie. Zdarza się, że wyliczanki bywają niezrozumiałe, ale na tym polega ich tajemniczość, magiczność i niezwykłość.
Obecnie, kiedy dzieci znaczną część wolnego czasu spędzają przed komputerem, telewizorem, wyliczanki odeszły trochę w zapomnienie. Szkoda, myślę, że warto je przywołać i zachęcić dzieci do wykorzystania ich w swoich zabawach, również ruchowych. Z doświadczenia wiem, że dzieciom sprawiają dużo radości, chętnie je wykorzystują w zabawach, czasami je modyfikują lub sami układają własne wyliczanki. Czytaj więcej >>>
 
Literatura:
·      Bogdanowicz Z. (1992), Zabawy dydaktyczne dla przedszkoli.  PZWS, Warszawa;
·      Brzezińska A. (1995), Dziecko w zabawie i świecie języka, Zysk i S-ka, Poznań;
·      Romanowicz A. (1993), Antologia zagadek, Białystok;
·      Stec J. (1992), Zagadki dla najmłodszych, MAC, Kielce;
·      Strzałkowska M. (2007), Rym cym cym, rym cym cym, gdzieś mi z głowy uciekł rym, Wyd. Jacek Santorski, Warszawa;
·      Szuman S. (1990), Sztuka dziecka, WSiP, Warszawa;
·      Podstawa programowa z komentarzami. Tom 1. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. MEN, 23 grudnia 2008r.;
 
 
 

 

 
Centrum Edukacji Nauczycieli w Koszalinie
Ruszczyca 16, 75-654 Koszalin, fax.347-67-15,
centrala (094) 347-67-10, sekretariat (094) 347-67-20
E-mail : cen@cen.edu.pl